مقدمه

 

صنعت مشاوره مدیریت امروزی در جهان و ایران صنعتی جوان است در حالی که ارائه مشاوره‌های سازمانی و تجاری به سازمان‌ها، کارخانجات و سایر نهادهای اقتصادی یا فعالان صنعت و تجارت دارای سابقه‌ای چند هزار ساله بوده و از این رو، می‌توان گفت عمر صنعت مشاوره برابر با تاریخ فعالیت‌های صنعتی و تجاری است.

در ادامه، سير شكل‌گيري و گسترش حرفه مشاوره مديريت در طول زمان مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

 

تاریخچه صنعت مشاوره

 

آهسته آهسته رویکرد جدیدی به نام مدیریت علمی در علم مدیریت از سال 1871 تا 1899 میلادی به وجود آمد و ظهور اولین مشاوران را به اواخر قرن 19 و اوایل قرن 20 میلادی و به بزرگانی مثل فردریک تیلور، هنری گانت، آرتور لیتل و هرینگتون امرسون نسبت می‌دهند. همچنین نخستین شرکت در زمینه حرفه مشاوره مدیریت، در سال 1886م. توسط آرتور دی لیتل (شیمیدان) بنیان نهاده شد. شرکت لیتل در ابتدا با هدف پژوهش‌هایی در مورد سیستم‌های مدارک و مستندات و تحقیقات کاربردی در شیمی ایجاد شد اما پس از مدتی در سایر زمینه‌های مدیریتی از جمله استراتژی سازمان، مدیریت فناوری، تحقیق در عملیات مالی و مدیریت ریسک نیز فعالیت کرد. در سال 1898م. نیز نخستین شرکت فعال در زمینه حسابداری با نام کوپرز و لیبراند تأسیس شد.

امرسون نیز در سال 1899 م. با ایجاد رويكردي نوین در مديريت و تاسیس شركت امرسون، فعاليت خود در زمينه مشاوره عمومي را آغاز كرد. در آن زمان، شركت‌هاي مشاوره‌اي در زمينه علوم مهندسي فعالیت می‌کردند و شركت امرسون، اولین شرکتی بود که به مشاوره‌هاي ويژه در زمينه‌ مديريتی اقدام کرد.

قرن 20 میلادی برای رشد در حوزه‌های مختلف مدیریتی فرصت مناسبی بود. در این قرن، توجه ویژه‌ای به نیروی انسانی شد. زوج گيلبرث يعني فرانك و ليليان گيلبرث از اولین محققانی بودند که شركت مشاوره‌اي در زمينه مهندسي و مديريت تأسیس كردند. نخستين مدرسه بازرگاني نیز در سال 1908م. در يكي از دانشگاه‌هاي نيويورك در كشور آمريكا تأسيس شد.

هنري گانت يكي ديگر از پيشگامان مديريت علمي و ابداع كننده مديريت پروژه بود و از او به عنوان پدر مديريت پروژه نام برده مي‌شود. هنري گانت مهندس بود و نمودار گانت را در سال 1910م. پیشنهاد کرد چرا كه شروع و پايان پروژه و شناسايي گلوگاه‌هاي بحراني در فرايند پروژه را مشكل اساسي در مدیریت پروژه‌هاي مهندسي مي‌دانست.

 

 

البته برخی از محققان مخالف این موضوع هستند که مهندسان تولید و صنایع نخستین مشاوران مدیریت هستند و بر این باور است که بانکداران، حسابداران و حقوقدانان اولین کسانی هستند که سنگ‌بنای مشاوره مدیریت فعلی را گذاشتند. در سال‌های پس از 1925 م. روند رو به رشد مشاوره در زمينه‌هاي مالي و حسابرسي توسعه پيدا كرد. در همين سال جورج اس.مي شركت مشاوره‌ای در زمینه سودآوري و بهره‌وري در شركت‌ها تأسیس كرد و با کمک خانواده‌اش به اداره آن پرداخت. شركت جورج اس.می بر چالش هاي شركت‌هاي كوچك و متوسط و افزايش سطح بهره‌وري و سودآوري آنها تکیه داشت.

التون مايو كه پروفسور مدرسه كسب ‌و كار هاروارد بود، در سال 1927 م. يك شركت مشاوره‌اي در زمينه تحقيقات صنعتي ايجاد كرد. از جمله مطالعاتي كه مايو در زمينه توليد و عمليات و اثر آن بر روي كارايي انجام داد مطالعات هاثورن بود. در واقع مطالعات هاثورن در دهه 1920 م. باعث پدیداری فعاليت‌هاي تحقيق و مشاوره در زمينه روابط انساني شد به طوری که در این دهه شركت‌های مشاوره متعددی تاسيس شدند و شخصي به نام ليندال يوريک در انگلستان اقدام به تاسیس شرکت مشاور در زمينه كسب ‌و كار نمود. شهرت یوریک به خاطر جمع‌آوري عقايد و نظرات انديشمنداني مانند فايول و يكپارچه كردن ديدگاه‌هاي آنها بود. يوريك در زمينه علوم اداري نیز مجله‌ معتبري منتشر کرد و در همين زمينه نیز كتابي تالیف کرد كه در زمينه علوم اداري بسيار شناخته شده است.

 

 سیر تحول در صنعت مشاوره

در واقع، نسل دوم مشاوران در طول سال‌های1910 تا 1940 میلادی پدیدار شدند: محققانی مانند ادوین بوز، جیمز مکینزی در آمریکا و لیندون ارویک و شارل بودو در اروپا  تکنیک‌هایی مانند فرایند بودجه‌ریزی، سازمان‌دهی بخشی، مدل‌های پاداش براساس شایستگی و روش‌های پیش‌بینی را معرفی کردند.

 در نیمه نخست قرن 20 میلادی نیز شرکت‌های تخصصی مشاوره مدیریت همچون Hay Associates، Bruce Payne & Associates ، McCormick & Paget، Cresap، Towers Prrin شکل گرفتند و صنعت مشاوره، جهش بزرگی را تجربه کرد. بر این اساس نقش صنعت مشاوره به عنوان یک صنعت و کسب ‌و کار بزرگ، از اوایل قرن 20 بارز شد.

مقاله «خاستگاه‌های مشاوره مدیریت مدرن» استدلال می‌کند که پس از رکود بزرگ آمریکا، رشد جدی در صنعت مشاوره مدیریت بوجود آمد؛ برای مثال، شرکت جیمز مک‌کینزی و شرکا که در سال 1926 م. در شیکاگو تاسیس شده بود، 10 سال بعد یعنی در سال 1936 م. بیش از 24 نفر کارمند داشت و دفتر دومی نیز در نیویورک باز کرده بود.

همچنین تا دهه 1920 م. مشاوران مدیریت عمدتاً مهندسانی بودند در جهت حل ‌و فصل مشکلات فنی اما در دهه 1930 م. سازمان‌های متعددی برای بهبود استراتژی، ساختار و عملکرد مالی بنگاه‌ها خود از مشاوران مدیریت بهره می‌بردند. به بیان دیگر، در سال 1930 م. حدودا 100 شرکت مشاوره وجود داشت، اما یک دهه بعد یعنی در سال 1940 م. تعداد شرکت‌های مشاوره به بیش از 400 شرکت افزایش پیدا کرد. دهه 1950 م. نیز دهه بازسازي صنايع پس از جنگ و افزایش گرايش افراد به تحصيل در رشته MBA است. در فاصله دهه 1950 تا 1960 میلادی نیز رقابت میان شرکت‌های مشاوره‌ای به شدت افزايش پیدا کرد و مشاوران مديريت علاوه بر تمرکز بر بهبود کیفیت، در تلاش برای یافتن مشتري و متقاعد ساختن مشتريان بودند و این رقابت باعث شد از دهه 1960 م. به بعد تغييرات قابل توجهی در شيوه تبليغات و بازاريابي در حرفه مشاوره مديريت صورت پذيرد.

پس از 1950 م. ، مشاوره استراتژی و سازمان در آمریکا و سپس در نقاط گوناگون جهان به سرعت توسعه پیدا کرد؛ اروپا، آسیا و آمریکای لاتین پس از آمریکا با موجی از خدمات مشاوره استراتژی و سازمانی مواجه شدند. در حقیقت، ممنوعیت انجام کار مشاوره‌ای توسط بانک‌ها، از مهمترین دلایل تأثیرگذار در بکارگیری مؤسسات مشاوره‌ای توسط شرکت‌ها بود. به بیانی دیگر، با تفکیک بانکداری بازرگانی از بانکداری سرمایه‌گذاری، توجه شرکت‌ها را از بانک‌های ارائه دهنده مشاوره به موسسات مشاوره مدیریت تغییر داد. در نتیجه در پایان سال 1950 م. شاهد تاسیس سازمان‌های مشاوره دیگری در زمینه‌های کاری و چارچوب‌های متفاوتی بودیم.

 

اقدام جهت جذب زنان در رشته MBA در سال 1962 م. توسط مدرسه کسب ‌و کار هارواد زمینه ورود زنان به دنیای مشاوره مدیریت بود. با توجه به تحولاتی که به وجود آمد به طور خلاصه می‌توان بیان کرد که مشاوران آمریکایی در دهه 1960 م. مدیریت دانش آمریکایی را به اروپایی‌ها می‌فروختند، همچنین دهه‌های 60 و 70 میلادی، دهه‌های پیدایش و شکل‌گیری گروه‌های مشاوره استراتژیک بود.

شرکت‌های فعال در حوزه فناوری اطلاعات نیز از اوایل دهه 80 میلادی به صنعت خدمات مشاوره مدیریت پیوستند و ایده‌های بزرگی مانند استراتژی، تحول سازمانی، مهندسی فرایندهای سازمانی، مدیریت زنجیره تامین، مدیریت دانش و تجارت الکترونیکی در طول دهه‌های 70، 80 و 90 میلادی مطرح شدند و در این دوره شاهد جهانی شدن زنجیره تولید و بازار، کمرنگ شدن مرز میان صنایع گوناگون، تحولات فناوری و پیچیدگی عملیات، ظهور اینترنت و کسب‌وکار الکترونیک و سایر موارد مشابه، انگیزه‌های رشد چشمگیر تقاضا برای این خدمات مشاوره مدیریت شد. در سال 1990 م.، صنعت مشاوره در اوج خود قرار گرفت. و در سال 2000م.، افول اقتصادی در استفاده از مؤسسات مشاوره‌ای تأثیر گذاشت و صنعت مشاوره رقابتی‌تر شد. موضوع ديگري كه در اين سالها رشد قابل ملاحظه‌اي داشت، تمايل دانش آموختگان رشته MBA به فعاليت در حرفه مشاوره مديريت بود، به گونه‌اي كه در سال 1995 م. دانش آموختگان اين رشته بيش از هر سال ديگر جذب شركت‌هاي مشاوره مديريت شدند.

قرن بیست و یکم، عصر رایانه و اینترنت نامیده می‌شود و شرکت‌های مشاوره با ماهیت فناوری اطلاعات و ارتباطات شکل گرفتند و در بحث بازرگانی مباحثی مانند تجارت الکترونیک، بازاریابی الكترونيكي، تبليغات الكترونيكي و ... پدیدار گشتند و باعث رشد و توسعه شرکت‌های مشاوره مدیریت شد.

 

             مولف: سرکار خانم فاطمه زرگران

مطالب مرتبط